Khi AI làm thay việc “học nghề”, người trẻ lấy gì để lớn?
Những ngày này, khi phỏng vấn các bạn sinh viên mới ra trường, tôi thường nhận được câu hỏi: “Em có thể bắt đầu từ vị trí thực tập sinh để học việc được không?”.
Năm năm trước, câu trả lời là “Có”. Doanh nghiệp luôn có vô số việc không tên: nhập liệu, rà soát lỗi chính tả hợp đồng, dịch tài liệu thô, hay viết những đoạn code module đơn giản. Đó là những bài tập “nhập môn” để một người trẻ làm quen với kỷ luật lao động.
Nhưng hôm nay, với tư cách là một người điều hành doanh nghiệp công nghệ, tôi buộc phải nói thật: Những công việc “học nghề” kiểu cũ đó đang biến mất. AI đã làm thay các bạn, nhanh hơn, rẻ hơn và chính xác hơn gấp nhiều lần.
Điều này đặt ra một nghịch lý lớn mà tôi gọi là “Nghịch lý trực giác”: Nếu không tự tay làm những việc nhỏ nhất từ A-Z, người trẻ lấy đâu ra “cảm giác nghề” để trưởng thành? Người xưa có câu “Trăm hay không bằng tay quen”, vậy khi AI làm thay cái “tay” rồi, cái “nghề” sẽ đi về đâu?
Từ “Học bằng lặp lại” sang “Học bằng phản biện”
Chúng ta cần sòng phẳng với nhau rằng định nghĩa về “học việc” đã thay đổi. Ngày xưa, bạn phải viết đi viết lại một mẫu văn bản 100 lần để nhớ. Ngày nay, AI viết nó trong 3 giây.
Vậy bạn sẽ học gì? Bạn học cách “Kiểm thử” (Validation) và “Mổ xẻ” (Deconstruction). Hãy coi AI là một sinh viên tập sự, và nhiệm vụ của bạn – dù mới ra trường – là đóng vai người hướng dẫn (Mentor) soi lỗi cho nó. Bạn phải đủ kiến thức để biết AI viết đoạn code này có lỗ hổng bảo mật nào không, bản kế hoạch này có khả thi về mặt văn hóa không. Quá trình “bắt lỗi” AI chính là quá trình tích lũy kinh nghiệm nhanh nhất và sâu sắc nhất trong kỷ nguyên này.
Nhiều người lo ngại việc đặt lên vai sinh viên 22 tuổi trách nhiệm “thẩm định” như một người sếp là quá sức, là “chín ép”. Nhưng tôi lại thấy đây là sự giải phóng. Thế hệ Gen Z vốn khao khát sự công nhận và ghét sự nhàm chán. Thay vì giam cầm tuổi trẻ 8 tiếng mỗi ngày với công việc nhập liệu như một cái máy, doanh nghiệp đang trao cho họ quyền “cầm lái” công nghệ. Áp lực ra quyết định là có thật, nhưng đó là áp lực tạo ra kim cương, miễn là doanh nghiệp cho họ một “cơ chế an toàn” (Sandbox) để được phép thử và sai trong kiểm soát.
Đừng đổ lỗi cho nhà trường
Trong bối cảnh đó, nhiều bạn trẻ than phiền rằng chương trình đại học lỗi thời, không dạy kịp về AI. Nhưng hãy thực tế: Công nghệ thay đổi theo tuần, giáo dục thay đổi theo niên khóa. Đòi hỏi trường đại học chạy đua với tốc độ update của Google hay OpenAI là điều không tưởng.
Cơ hội bây giờ rất công bằng. Một CEO và một sinh viên nghèo đều có quyền truy cập vào cùng một công cụ ChatGPT hay Gemini với chi phí như nhau. Sự phân hóa giàu nghèo hay trình độ không nằm ở tấm bằng, mà nằm ở ý thức tự học (Re-skill). Nếu bạn không biết dùng AI, đó là lỗi của bạn, không phải lỗi của “ông thầy”.
Doanh nghiệp: Đào tạo hay là chết?
Ở góc độ người sử dụng lao động, tôi cũng thường nghe các chủ doanh nghiệp băn khoăn: “Đào tạo tư duy làm chủ AI cho nhân sự trẻ tốn kém lắm, lỡ họ học xong rồi bỏ đi làm Freelancer hoặc sang đối thủ thì sao?”.
Tôi xin trả lời bằng câu chuyện kinh điển giữa CFO và CEO. Khi CFO hỏi: “Điều gì xảy ra nếu ta đào tạo họ và họ bỏ đi?”, CEO đã đáp: “Còn điều gì tệ hơn nếu ta không đào tạo và họ ở lại?”.
Giữ lại một nhân sự trung thành nhưng tư duy cũ kỹ trong thời đại AI là gánh nặng, không phải tài sản. Hơn nữa, thứ giữ chân nhân tài 4.0 không chỉ là lương, mà là “Dữ liệu” và “Bối cảnh” (Context). Một Freelancer có thể có công cụ AI mạnh nhất, nhưng họ không có kho dữ liệu nội bộ và sự thấu hiểu bối cảnh kinh doanh của công ty bạn.
Kỷ nguyên “cầm tay chỉ việc” đã kết thúc. Thị trường lao động sắp tới sẽ rất tàn khốc với những ai có tư duy thụ động. Nhưng nó sẽ là thiên đường cho những người trẻ chủ động, những người hiểu rằng: AI không phải là kẻ thù cướp việc, mà là một “người thực thi” cần cù. Và muốn làm Sếp của người thực thi đó, bạn phải trưởng thành nhanh hơn, học hỏi điên cuồng hơn ngay từ hôm nay.
