Ảo tưởng “ngồi chơi xơi nước” thời AI
Trong một buổi cà phê gần đây, tôi nghe nhóm bạn trẻ làm thiết kế đồ họa hào hứng bàn tán về công cụ AI mới ra mắt. Một cậu nói: “Có con này rồi, sếp giao banner chắc em bấm nút 5 phút là xong, thời gian còn lại tha hồ lướt TikTok”. Cả nhóm cười ồ lên, nâng ly chúc mừng cho một tương lai “việc nhẹ lương cao”.
Tôi không nỡ làm cụt hứng các bạn, nhưng với tư cách một người làm quản lý công nghệ hơn 20 năm, tôi thấy lo nhiều hơn mừng. Chúng ta đang đối diện với một nghịch lý tàn nhẫn của kỷ nguyên số: AI không được sinh ra để cho phép con người lười biếng. Ngược lại, nó sẽ khiến chúng ta phải làm việc nhiều gấp ba lần, nếu muốn nhận được phần thưởng gấp năm lần.
Sự biến mất của vùng an toàn “Trung bình”
Nhiều người lầm tưởng AI là một “người giúp việc” tận tụy, làm thay những việc tay chân để chủ nhân nghỉ ngơi. Thực tế, AI là một “cỗ máy nâng chuẩn”.
Trước đây, để viết một bài PR, soạn một hợp đồng, hay vẽ một bản phác thảo, bạn cần 4 tiếng để đạt chất lượng 6/10. Mức độ đó là đủ để bạn giữ ghế và nhận lương. Nhưng nay, ChatGPT hay Claude có thể tạo ra sản phẩm 6/10 đó trong 30 giây. Năm 2026, các Agentic AI (AI tự chủ) như Manus hay các công cụ tự hành khác còn có thể tự lập kế hoạch, viết code, thiết kế banner chỉ trong vài phút – nhưng để output đạt 9-10/10, con người vẫn phải kiểm duyệt, tinh chỉnh chiến lược và chịu trách nhiệm cuối cùng.
Điều này có nghĩa là gì? Có nghĩa là giá trị của mức “trung bình” đã rớt xuống bằng không. Sếp hay khách hàng của bạn sẽ không trả tiền cho thứ mà họ có thể tự bấm nút tạo ra miễn phí. Để tồn tại, bạn buộc phải đẩy chất lượng công việc từ 6 lên 9, lên 10 điểm – nơi chứa đựng tư duy chiến lược, cảm xúc con người và sự thấu hiểu bối cảnh mà máy móc chưa làm được.
Nỗ lực từ 0 lên 6 chỉ cần chăm chỉ, nhưng từ 6 lên 10 đòi hỏi trăn trở, tư duy chiến lược – nơi AI chưa thay thế được con người. Đó là lý do đầu tiên bạn phải làm việc nhiều hơn.
Mỗi người đều phải hóa thân thành “Sếp”
Khi AI làm tốt vai trò thực thi (Executer), con người buộc phải chuyển sang vai trò quản lý (Manager).
Hãy tưởng tượng bạn là một lập trình viên. Trước kia, bạn gõ từng dòng code (coding). Nay, AI gõ code cho bạn, nhưng bạn phải đọc hiểu, kiểm tra lỗi, lắp ghép các đoạn code đó và chịu trách nhiệm về tính bảo mật của cả hệ thống. Thay vì code tay, lập trình viên nay phải “quản lý” agent – đọc output, debug logic, đảm bảo an ninh – giống như kiến trúc sư thay vì thợ xây.
Khi năng lực sản xuất của AI là vô hạn, nút thắt cổ chai chuyển sang năng lực “ra quyết định” và “thẩm định” của con người. Bạn không còn làm một việc một lúc. Cùng một quỹ thời gian 8 tiếng, thay vì viết 1 email, bạn phải điều phối một chiến dịch 100 email tự động; thay vì chăm sóc 5 khách hàng, bạn phải vận hành hệ thống chăm sóc 5.000 khách.
Khối lượng công việc không giảm đi, nó chỉ chuyển từ dạng “cơ bắp” sang dạng “áp lực thần kinh”. Trách nhiệm càng lớn, sự mệt mỏi về trí tuệ càng cao. Đó là cái giá của năng suất.
Phần thưởng cho “Siêu cá nhân”
Nếu viễn cảnh trên nghe có vẻ u ám, thì đây là tin tốt: Thị trường lao động sẽ cực kỳ hào phóng với những ai chấp nhận cuộc chơi này.
Trong kinh tế học có khái niệm “đòn bẩy” – một công cụ hoặc công nghệ giúp nhân lên sức mạnh của con người, tạo ra sản lượng vượt xa nỗ lực cá nhân. Lịch sử đã chứng minh điều này: Vào thế kỷ 18, tại Anh, máy Spinning Jenny của James Hargreaves cho phép một thợ dệt quay đồng thời nhiều sợi chỉ thay vì chỉ một, tăng năng suất gấp hàng chục lần so với guồng quay tay truyền thống. Đó chính là đòn bẩy khởi đầu Cách mạng Công nghiệp, biến một người thành “đại diện” cho cả nhóm thợ, đẩy sản xuất dệt may lên quy mô chưa từng có – nhưng cũng đòi hỏi con người phải học cách vận hành máy móc, quản lý quy trình lớn hơn, và cạnh tranh khốc liệt hơn trong môi trường mới.
AI chính là đòn bẩy vĩ đại nhất thế kỷ 21, với quy mô toàn cầu và tốc độ lan tỏa nhanh hơn bao giờ hết. Một nhân sự biết tận dụng AI có thể tạo ra sản lượng (output) bằng cả một phòng ban 5-7 người theo cách truyền thống.
Doanh nghiệp, về bản chất, là cỗ máy tối ưu hóa lợi nhuận. Nếu tôi là chủ doanh nghiệp, thay vì thuê 5 nhân viên trung bình với quỹ lương 100 triệu, tôi sẵn sàng trả 50 triệu cho 1 “siêu nhân sự” biết dùng AI để làm khối lượng việc tương đương. Người lao động nhận mức thu nhập gấp 5 lần bình thường, còn doanh nghiệp vẫn tiết kiệm được 50% chi phí. Một kịch bản Win-Win (cùng thắng).
Nhưng để đạt được mức thu nhập đó, “siêu nhân sự” kia không thể làm việc theo kiểu “sáng cắp ô đi, tối cắp ô về”. Họ phải liên tục học hỏi (re-skill), phải chấp nhận làm việc với cường độ cao của não bộ, và phải cạnh tranh gay gắt với chính những thuật toán đang thông minh lên từng ngày – cũng như với vô số “siêu nhân sự” khác đang dùng cùng công cụ để vượt lên chính mình. Bởi AI giờ đây không còn là lợi thế độc quyền: ai cũng có thể truy cập, ai cũng có thể “siêu năng lực hóa” bản thân. Sự khác biệt cuối cùng nằm ở việc ai dùng nó khôn ngoan hơn, sáng tạo sâu hơn, và thích ứng nhanh hơn trong một sân chơi mà mọi người đều được trang bị “đòn bẩy” tương đương.
Chính vì vậy, phần thưởng không dành cho người sở hữu AI đầu tiên, mà dành cho người biến AI thành phần mở rộng tự nhiên của tư duy mình – nhanh hơn, sâu sắc hơn, và khác biệt hơn so với đám đông còn đang học cách sử dụng.
Kết luận
AI giống như một dòng nước lũ. Nó sẽ nâng những con tàu lớn lên cao, nhưng cũng sẽ nhấn chìm những ai đứng yên tại chỗ.
Đừng mơ mộng về viễn cảnh AI giúp chúng ta làm việc 4 giờ một tuần như những cuốn sách self-help hứa hẹn. Hãy chuẩn bị tâm thế cho một cuộc đua khốc liệt hơn, nơi chúng ta phải làm việc gấp ba lần – không phải bằng sức trâu, mà bằng tư duy quản trị sắc bén. Hãy biến AI thành đòn bẩy cá nhân thay vì chờ nó “cứu” chúng ta khỏi việc làm.
Phần thưởng ở vạch đích sẽ rất xứng đáng, nhưng nó không dành cho những kẻ mộng mơ muốn “ngồi chơi xơi nước”.
